مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام

چکیده روابط جمهوری اسلامی ایران و ترکیه از آغاز تاکنون در طیفی از همکاری تا رقابت نوسان داشته است. ادراک از ترکیه به‌عنوان کشوری نسبتاً سکولار متحد غرب و عضو ناتو آن را به بازیگری چالش‌برانگیز در ساختار فکری تصمیم‌سازان ایران تبدیل کرده است. دو کشور در ارتباط با نقش منطقه‌ای، نظم منطقه‌ای و رهبری منطقه‌ای انگاره‌های متفاوتی دارند. ادراک تهدیدآمیز تهران از کریدور زنگه‌زور و افزایش نفوذ اسرائیل در ترکیه و آذربایجان بدبینی‌ها در این خصوص را تشدید کرده است. در عین حال، روابط تاریخی بین دو کشور همسایه و همکاری‌ها در حوزه‌های اقتصادی عاملی محوری در پیشبرد سیاست همسایگی و دیپلماسی اقتصادی منطقه‌ای ایران محسوب می‌شود. تجربه همکاری در بحران قطر و همه‌پرسی اقلیم کردستان عراق در سال 2017 نیز نشان داد که تهران و آنکارا منافع مشترکی دست‌کم در برخی حوزه‌های موضوعی دارند. پرسش اصلی مقاله حاضر این است که چه عاملی زمینه‌ساز نوسان سینوسی در روابط ایران و ترکیه حد فاصل سال‌های 2011 تا 2023 شده است. یافته‌های پژوهش بر مبنای گزاره‌های سازه‌انگاری نشان می‌دهد در بعد ایجابی استقرار نظم منطقه‌ای مطلوب موارد متعددی از تضاد و واگرایی منافع ایران و ترکیه از جمله در بحران‌های سوریه و قره‌باغ قابل رؤیت است و درموارد تلاش برای جلوگیری از استقرار نظم منقه‌ای نامطلوب، دو طرف در قالب کنش منفی و سلبی به نوعی همکاری تاکتیکی رسیده‌اند. برخی از حوزه‌های اقتصادی تعاملات دوجانبه نیز به‌مثابه حوزه خاکستری روابط، وضعیتی بینابین داشته است.