مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام

چکیده اولویت همکاری و تعامل با همسایگان می‌تواند به ثبات و امنیت محیط اطراف ایران کمک کرده و شرایط مناسب توسعه و پیشرفت اقتصادی را فراهم کند. باوجوداین، با درک واقع‌بینانه از چالش‌ها و فرصت‌های سیاست خارجی ایران، نمی‌توان رویکرد بازیگران فرامنطقه‌ای، همچون اتحادیۀ اروپا را نسبت به جایگاه و نقش ایران در تعامل با همسایگان نادیده گرفته و کم‌اهمیت شمرد. در بخشی از استراتژی جهانی اتحادیۀ اروپا می‌توان نسبت به نقش و جایگاه ایران در محیط اطراف خود، به‌خصوص خاورمیانه، اشاره کرد. سؤالی که در این پژوهش به بحث گذاشته می‌شود این است که اروپا چه سیاست و نقشی را برای ایران در سطح منطقه، به‌خصوص در چهارچوب سیاست همسایگی، قائل است؟ در فرضیه، به نظر می‌رسد برای اروپا مهم‌ترین نکته حفظ ثبات و نظم در منطقۀ خاورمیانه در چهارچوب سیاست همسایگی اتحادیۀ اروپاست. اما درمورد نوع و چگونگی پذیرش این نقش از سوی ایران هنوز به یک اجماع کامل دست نیافته و همچنان مترصد سیاست‌های کلان آمریکا در منطقه است. هرچند با تغییر جهت سیاست خارجیِ آمریکا به‌سمت آسیا، موضع اروپا کمی شفاف و واضح‌تر خواهد شد. اروپا هم‌زمان تلاش می‌کند، نگرانی خود درمورد گسترش نفوذ ایران در منطقه را از طریق همکاری با آمریکا و شرکای بین‌المللی و منطقه‌ای و تأکید بیشتر بر چندجانبه‌گرایی پیگیری کند. در این پژوهش، رویکرد اروپا با تمرکز بر چندجانبه‌گرایی بحث می‌شود و بررسی موضوع در چهارچوب روش توصیفی و تحلیلی صورت می‌گیرد. در یافته‌های پژوهش مشخص شد که سیاست همسایگی ایران می‌تواند شرایط جدیدی برای همکاری ایران با کشورهای همسایه فراهم کند. در رویکرد اتحادیۀ اروپا نیز سیاست همسایگی مفهومی باسابقه و آشنا است. لذا درک متقابل میان طرفین در جهت کمک به ایران برای توسعۀ همکاری با کشورهای همسایه و هم‌زمان بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود اتحادیۀ اروپا امکان‌پذیر است.

چکیده کشورها برای گزینش متحدین یا دوستان خود در گوشه‌و‌کنار جهان، حق انتخاب دارند؛ اما درمورد همسایگان خود از چنین حقی برخوردار نیستند؛ چراکه جغرافیا این امر را برای آن‌ها از قبل محتوم کرده است. ظهور مرزهای جغرافیایی و سیاسی و مفهومی بین کشورهای همسایه که به همسایگی آن‌ها رسمیت بخشیده، بستری برای همکارهای گستردۀ فرامرزی بین همسایگان فراهم کرده است. کشورها برای مدیریت روابط مختلف سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی خود با همسایگان، چهارچوب‌هایی تدوین می‌کنند که به «سیاست همسایگی» معروف است. الگوهای مختلفی از سیاست همسایگی را می‌توان در جهان شناسایی کرد و با توجه به شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها، از آن در طراحی و پیشبرد سیاست همسایگی ایران بهره جست. یکی از این الگوها، سیاست همسایگی اروپاست. البته این الگو از جهاتی با الگوهای متعارف سیاست همسایگی تفاوت‌هایی دارد. در سیاست همسایگی اروپا روابط بین یک کشور با همسایگان مطرح نیست، بلکه روابط یک اتحادیۀ سیاسی‌اقتصادیِ متشکل از 27 کشوری که سعی کرده‌اند از طریق یکجا‌کردنِ حاکمیت و اختیارات در حوزه‌های مختلف به سیاست‌های مشترکی رسیده و در پرتو آن، روابط با همسایگان خود را سازمان‌دهی کنند، مطرح است. اتحادیۀ اروپا از طریق سیاست همسایگی اروپا، به‌عنوان سیاست مشترکی بین کشورهای عضو، سعی کرده تا در چهارچوب مبانی و اهداف این اتحادیه، از طریق سازوکارهای تعیین‌شده، روابط این اتحادیه با کشورهایی را که با آن مرز جغرافیاییِ بلافاصله دارد، تنظیم کند. ازآنجاکه سیاست‌های همسایگی در جهان به‌طور کامل از یکدیگر متفاوت نیست و اشتراکاتی می‌توان بین آن‌ها پیدا کرد، مطالعۀ سیاست همسایگی اروپا برای طراحی و اجرای یک سیاست همسایگی کارآمد، برای ایران می‌تواند مفید باشد. براین‌اساس، این مقاله درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است که از مبانی و اهداف و کارکردهای سیاست همسایگی اروپا چه درس‌هایی را می‌توان برای طراحی و اجرای سیاست همسایگی ایران آموخت؟

چکیده جمهوری اسلامی ایران برای ایجاد توازن قوا با ایالات متحدۀ آمریکا، که از تمامی ابزارهای سیاسی و اقتصادی و نظامی برای به انقیاد درآوردنِ ایران استفاده نموده است، به ائتلاف با سازمان همکاری شانگهای روی آورده است. تلاش دارد تا با ترکیب ظرفیت‌های داخلی خود با توانمندی‌های موجود در این سازمان، علاوه بر حفظ جایگاه محوریِ خود در جبهۀ مقاومت و پافشاری بر اصول بنیادین انقلاب اسلامی، انزوای ناشی از تحریم‌های ظالمانۀ آمریکا و جهان غرب را در هم شکسته و به مراودات گستردۀ تجاری و سیاسی و فرهنگی با کشورهای جهان بپردازد. در ضمن، در بازی جنگ با آمریکا و جهان غرب نیز دست برتر را داشته باشد. این پژوهش به این پرسش پاسخ می‌دهد که پیوستن ایران به سازمان همکاری شانگهای از ابعاد ژئوپلتیکی، سیاسی، اقتصادی و نظامی چگونه می‌تواند در برقراری موازنۀ قوا با ایالات متحده تأثیرگذار باشد. پژوهش حاضر از نوع کاربردی‌توسعه‌ای و به‌روش کتابخانه‌ای و تحلیل اسنادی، به مرحلۀ اجرا درآمده است.

چکیده در سیاست خارجی فعال و پویا شناخت صحیح و مبتنی بر رهیافت‌های علمی، رکنی غیر قابل بحث است، از این رو مسائل سیاست همسایگی جمهوری اسلامی ایران در محیطی با ویژگی‌های منحصربه‌فرد ژئواستراتژیک، ژئواکونومیک و ژئوکالچری، خارج از این چارچوب نخواهد بود. همسایگان ایران مشتمل بر 15 کشور در حدود27409کیلومتر مربع وسعت، 707میلیون نفر جمعیت و  3238 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی است که نشان از ظرفیتی شگرف در صورت شناخت الزامات راهبردی مبتنی بر تعیین موقعیت اقدام است. چنین ظرفیتی، اهمیت سیاست همسایگی پویا و اثرگذار را برای کشورمان آشکار می‌سازد. در فضای پیرامونی ایران روسیه در شمال، ترکیه در غرب، عربستان در جنوب و پاکستان در شرق قابلیت بیشتری برای اثرگذاری بر تعاملات و مختصات روابط منطقه ای دارند. از این رو لازم است موقعیت اقدام ایران مبتنی بر نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصتها و تهدیدها متناسب با هر یک از بازیگران مورد بررسی قرار گیرد. این مقاله با رویکرد توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از روش SWOT  در پی شناخت نقاط ضعف، قوت، تهدید ها و فرصتهای ایران در مواجهه با قدرتهای اصلی منطقه و تعیین موقعیت اقدام راهبردی در راستای سیاست گذاری همسایگی بهینه است. یافته ها نشان می دهد متاثر از شرایط مختلف داخلی و خارجی و در  وضعیت کنونی ایران در سپهر همسایگی خود و به ویژه در ارتباط با کشورهای اصلی منطقه بیشینه در موقعیت تدافعی  است.

چکیده همسایگی آغاز روابط خارجی کشورها و نقطۀ شروع منطقه‌گرایی درون‌زاست. صلح و ثبات نسبی و کاهش تدریجی مداخلات منفی قدرت‌های برون‌منطقه‌ای از پیامدهای تحقق سیاست همسایگی و آغاز منطقه‌گرایی درون‌زاست. منطقه‌گرایی موفق در اروپا، آمریکای شمالی و شرق آسیا نیز از سیاست همسایگی آغاز شدند. سیاست همسایگی که ناظر بر ابعاد هنجاری روابط با همسایگان است، برای جمهوری اسلامی ایران یک سیاست راهبردی محسوب می‌شود؛ اما با وجود سیاست‌های رسمیِ اعلانیِ جمهوری اسلامی، تحقق همسایگی در سیاست خارجی ایران همواره با موانعی جدی روبه‌رو بوده است. در این پژوهش قصد داریم با روشی علمی، ضمن توضیح نظریۀ همسایگی، مهم‌ترین موانع تحقق سیاست همسایگی برای ایران را تبیین نماییم.
براین‌اساس، این سؤال را مطرح کرده‌ایم: «مهم‌ترین چالش‌های تحقق سیاست همسایگی کدام‌اند و چه راهکارهایی را می‌توان برای رفع این موانع ترسیم نمود؟». فرضیه‌ای که سعی در بین‌الاذهانی‌کردن آن داریم عبارت است از «چشم‌انداز دوگانۀ هژمون‌گرایی-‌الهام‌بخشی در سیاست خارجی ایران» در وهلۀ نخست و «دوگانۀ اعتمادسازی-‌توازن‌سازی» در وهلۀ دوم که مهم‌ترین موانع تحقق سیاست همسایگی را تشکیل می‌دهند. حل‌وفصل دوگانۀ اولی و مدیریت دوگانۀ دومی، مهم‌ترین مسئلۀ سیاست خارجی جمهوری اسلامی را برای تحقق سیاست همسایگی تشکیل می‌دهد. روش تأیید فرضیه در این مقاله توضیحی‌تبیینی است.
 

چکیده توافق‌نامه‌های ‌بین‌المللی و ‌منطقه‌ای نه تنها در زمینۀ حفظ محیط زیست می‌تواند مؤثر باشد، بلکه زمینۀ مناسبی برای همکاری‌های کشور‌‌ها فراهم می‌کند. تاکنون حدود ۲۸۰ توافق‌نامۀ ‌بین‌المللی و ‌منطقه‌ای در زمینۀ حفاظت محیط زیست و مسائل مرتبط با آن منعقد شده است که از این میان حدود ۷۰ توافق‌نامه و پروتکل جنبۀ جهانی داشته و بقیۀ آن‌ها ‌منطقه‌ای است. در این مقاله می‌خواهیم ضمن برشمردن مهم‌ترین توافق‌نامه‌های محیط زیستی که ایران به عضویت آن‌‌ها در آمده است، چگونگی استفاده از فرصت‌‌های ایجادشده  در گسترش تعاملات میان ایران و همسایگان را تشریح کنیم. اجرای این توافق‌نامه‌‌ها نه تنها به حفظ اکوسیستم و منابع طبیعی منطقۀ ما کمک می‌کند، بلکه می‌تواند بستر مناسبی برای ‌‌دیگر همکاری‌‌ها در زمینۀ اقتصادی، علمی، اکوتوریسم و حتی سیاسی‌امنیتی فراهم سازد. بررسی‌‌ها نشان می‌دهد منافعی که همسایگان از برخورداری از محیط زیست سالم کسب می‌کنند یا ضررهایی که در اثر تخریب محیط زیست بر آنان تحمیل می‌شود، انگیزۀ مناسبی خواهد بود تا ضمن الزام به رعایت توافق‌نامۀ محیط زیستی مشترک، زمینۀ لازم برای ایجاد صندوق ‌بین‌المللی برای سهم‌بندی منافع یا جبران خسارت‌های مشترک فراهم شود. از این‌رو، پیشنهاد ایجاد صندوق محیط زیست مشترک با همسایگان می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای ارتقای کیفیت محیط زیست در سطح همسایگی باشد.